Hiệu Ứng Đèn Gas

Trên đường về đồn, Thời Viên lái xe, Lăng Vô Ưu báo cáo tóm tắt tình hình điều tra cho đồng đội trong nhóm chat trên WeChat.

Trì Hề Quan đã nói với họ hai mươi phút trước rằng không tìm thấy Cung Mạch Mạch trên tuyến xe buýt số 234. Nói cách khác, hiện tại có thể xác định nơi cuối cùng cô bé xuất hiện là trạm Liên Phong.

Thời Viên cảm thấy tất cả chuyện này quá kỳ lạ: "Đây là lần đầu tiên Cung Mạch Mạch đến thành phố Hải Châu mà lại gặp phải chuyện như vậy. Mấy ngày trước cô bé cũng luôn ở nhà họ Tần, không đi đâu cả. Người đàn ông kia xuất hiện đột ngột, không thể nào đã có âm mưu từ trước... Chẳng lẽ cô bé thực sự quá xui xẻo?"

Lăng Vô Ưu vừa gõ chữ vừa nói: "Cũng không thể nói là không có mưu đồ gì. Có lẽ hắn đã chuẩn bị mọi thứ từ sớm, chỉ là chưa gặp được đối tượng thích hợp mà thôi. Giống như Cung Mạch Mạch, một cô bé trông có vẻ từ nơi khác đến, quá dễ dàng để ra tay."

"Thủ đoạn của hắn khá... tinh vi," Thời Viên nhớ lại lời khai của mấy nhân chứng vừa hỏi, "Dùng sự bình tĩnh và ôn hòa tuyệt đối để kích động cảm xúc của Cung Mạch Mạch, khiến cô bé suy sụp, mất lý trí... Cái này có được coi là một dạng hiệu ứng đèn gas không?"

“Hiệu ứng đèn gas (Gaslighting): Là hành vi lạm dụng và thao túng cảm xúc đối với nạn nhân, khiến nạn nhân dần mất đi lòng tự trọng, nảy sinh sự nghi ngờ bản thân, không thể thoát ra. Điều này mô tả một thủ đoạn thao túng tâm lý, khiến nạn nhân bị kẻ thi hành thao túng sâu sắc, đến mức nghi ngờ ký ức, nhận thức hoặc lý trí của chính mình.”

"Hơi giống đấy," Lăng Vô Ưu gửi tin nhắn xong, xoay cổ, "Từ góc độ người bị thao túng, tức là Cung Mạch Mạch, bất kể cô bé có gào khóc xé lòng thế nào, kích động đến đâu, đối phương vẫn luôn giữ vẻ bình tĩnh, điềm nhiên. Điều này sẽ khiến cô bé cảm thấy hành vi của mình hoàn toàn không ảnh hưởng được đối phương chút nào, từ đó nảy sinh sự nghi ngờ về bản thân."

"Đồng thời, sự đồng tình mà người ngoài dành cho gã đàn ông, do thái độ lịch sự, ôn hòa của hắn, sẽ làm gia tăng sự suy sụp và tuyệt vọng của cô bé. Cô bé không hiểu tại sao họ không tin mình, rõ ràng cô bé đã khản cả giọng như vậy rồi. Nhưng từ góc độ người ngoài cuộc, một người có cảm xúc ổn định, logic rõ ràng, hiển nhiên sẽ đáng tin hơn một người la lối om sòm, trông như kẻ mất trí."

"Hai góc nhìn này bổ trợ, ảnh hưởng và thúc đẩy lẫn nhau, kết quả cuối cùng là người ngoài cuộc không còn tin tưởng người bị thao túng, từ đó kẻ thao túng được hưởng lợi."

Lăng Vô Ưu nói: "Chưa kể đến đại đa số người ngoài cuộc đều mang thái độ chuyện không liên quan đến mình nên chỉ đứng xem náo nhiệt. Hơn nữa, gã đàn ông kia cực kỳ khôn khéo khi lợi dụng mối quan hệ thân mật để tạo ra lời nói dối, khiến người chứng kiến càng thêm do dự về việc có nên can thiệp hay không."

Thời Viên hơi nhíu mày: "Chỉ cần thái độ của hắn hung hăng một chút, có lẽ đã có người giúp đỡ Cung Mạch Mạch rồi, nhưng vấn đề là thái độ của hắn lại quá tốt... Đối với người không hiểu rõ sự tình, trong lòng họ sẽ nghiêng về phía hắn."

"Loại ngụy quân tử tâm tư thâm trầm này còn đáng sợ hơn nhiều so với những kẻ chỉ biết dùng vũ lực," Lăng Vô Ưu dường như nghĩ đến điều gì, cười lạnh một tiếng, "Tình huống của loại thứ hai, trong mắt người ngoài càng rõ ràng, dễ thấy, thuận tiện tìm kiếm sự giúp đỡ; còn loại thứ nhất... chỉ sợ nạn nhân bị dồn đến trầm cảm muốn nhảy lầu, người khác cũng chỉ nói là tố chất tâm lý của cô bé không tốt, rõ ràng có đối tượng tốt như vậy rồi mà còn nghĩ quẩn."

Thời Viên thấy cô dường như rất thấm thía, tò mò hỏi: "Trước đây cô từng gặp vụ án kiểu này rồi sao?"

"Trong phim truyền hình... hoặc là ở đâu đó tôi từng thấy," Lăng Vô Ưu nói, "Trong thực tế thì khá ít, vì nạn nhân của loại tình huống này cực kỳ dễ rơi vào trạng thái nghi ngờ bản thân, cộng thêm sự hiểu lầm của người ngoài, họ rất dễ cảm thấy mọi đau khổ đều là lỗi của mình, từ đó càng lún sâu, cuối cùng hoàn toàn biến thành con rối bị đối phương thao túng."

Thời Viên lẩm bẩm: "Ngay cả đau khổ cũng không biết vì sao... thật đáng thương."

Lăng Vô Ưu: "Thực ra, đại đa số kẻ thao túng sử dụng hiệu ứng đèn gas bản thân họ cũng không biết nguyên lý hành vi của mình. Họ chẳng qua là hiểu cách thao túng lòng người, chứ đừng nói đến nạn nhân bị thao túng."

Thời Viên tán thành: "Những cái bẫy tâm lý như thế này đâu đâu cũng thấy trong cuộc sống, nhưng người biết thì quá ít. Ngay cả bản thân nạn nhân cũng không biết mình đang ở trong trạng thái bị hại, vậy thì làm sao tự cứu mình được? Ví dụ như Cung Mạch Mạch, khi cô bé gặp phải sự không tin tưởng của người khác, theo bản năng càng lớn tiếng, càng kích động để giải thích, ngược lại càng chuốc lấy nhiều sự không tin tưởng hơn."

Cảm xúc ổn định xét trên nhiều phương diện, đều được coi là một chuyện tốt.

Thời Viên tự cảm thấy mình là một người có cảm xúc ổn định, nếu sau này Lăng Vô Ưu có cãi nhau với cậu...

Hả? Khoan đã, nói như vậy thì những cuộc cãi vã giữa cậu và Lăng Vô Ưu chưa bao giờ kịch liệt cả. Cho dù họ có lời qua tiếng lại đấu võ mồm, nhưng bất kể lời nói ra có châm chọc hay không, Vô Ưu chưa bao giờ đỏ mặt tía tai.

Bản thân cậu là người không dễ đỏ mặt tía tai, nhưng Lăng Vô Ưu rõ ràng rất thích chửi trời chửi đất mà... vậy rốt cuộc làm thế nào để vừa chửi bới như hát hay mà bản thân lại rất bình tĩnh được nhỉ? Thời Viên thấy thật kỳ lạ.

Có lẽ vì biểu cảm của cậu thay đổi quá rõ ràng, Lăng Vô Ưu cũng nhận ra có điều không ổn: "Này, có thể tập trung lái xe không? Không muốn lái thì để tôi lái cho."

Thời Viên chỉ là phân tâm suy nghĩ một chút, nhưng sự chú ý vẫn tập trung vào việc lái xe. Khả năng làm nhiều việc cùng lúc của cậu cũng khá thành thạo, còn có thể trả lời câu hỏi của Lăng Vô Ưu nữa: "Tôi đang nghĩ... cô tuy rất thích chửi người, nhưng quả thực là một người... có cảm xúc ổn định."

"Hơn nữa, trước đây ở trường, khi cô bị những bạn học đó khiêu khích, cũng chưa bao giờ thẹn quá hóa giận. Thậm chí cũng không nhìn ra cô tức giận, chỉ là rất bình tĩnh chửi lại, khiêu khích lại. Ngược lại là bọn họ, vừa nghe cô phản bác đã vội đỏ cả mặt..."

"Hừm," Lăng Vô Ưu hừ một tiếng không rõ ý nghĩa, khoanh tay dựa vào ghế phụ, nhắm mắt nghỉ ngơi, "Cậu mới phát hiện ra sao?"

"Cũng không hẳn là mới phát hiện," Thời Viên thành thật, "Chỉ là đột nhiên cảm thấy hơi mâu thuẫn thôi. Trước đây tôi cảm thấy cô có cảm xúc ổn định, là vì cô chửi người chưa từng thua, hoặc là những lời họ chửi cô đều không để tâm, nên mới không đỏ mặt. Nhưng bây giờ nhìn lại, hình như không phải như vậy."

"Cậu cũng coi như có chút thông minh đấy." Lăng Vô Ưu khen ngợi cậu một cách keo kiệt, "Nói không sai đâu. Đại bộ phận mọi người đều cảm thấy trọng điểm của việc tôi chửi người nằm ở từ ngữ ác độc và sự biến đổi logic, nhưng tinh túy thực ra lại là thái độ khi nói chuyện của tôi..."